Przesunięcie pomnika Kościuszki w inne miejsce placu Wolności jest błędem zarówno ze względów historycznych, jak i urbanistycznych.
Więcej informacji: Plac Wolności.

W Łodzi można jeszcze znaleźć prawdziwych rzemieślników.

Wystawa Mistrzowie Codzienności potrwa w Prexerze do końca stycznia.

Architekt Marek Janiak dzięki jednemu ze swoich wykładów (do obejrzenia tutaj, polecam) pomógł mi nazwać pewne rzeczy związane z Miastem, które od dawna czułem, a których nie potrafiłem zwerbalizować. Bardzo się zatem ucieszyłem, gdy został Architektem Miasta, choć wiedziałem,  że jego szalone usposobienie może czynić go nieobliczalnym.

I oto mamy – nowa koncepcja Placu Wolności. Pomnik Kościuszki przesunięty zostaje parę metrów na północ i otoczony kolumnadą, tramwaj i samochody jadą północną stroną. Pod postumentem płytka sadzawka.

Plac Wolności od dawna placem nie był, tylko zwykłym rondem oraz parkingiem. Obecnie samochody parkują nawet na chodnikach, jedno auto-wrak stoi tam od ponad roku (było nawet obrączkowane przez Straż Miejską, ale bez efektu). Legalne dojście do centralnej wyspy po pasach powstało ok. półtora roku temu po interwencji pracowników Dętki. Zatem jak widać, plac był pozostawiony samemu sobie, nawet konkursy na jego nowe zagospodarowanie nie zmieniły tego stanu rzeczy. Ponad rok zajęło naprawienie zniszczonych, pokruszonych murków.

To symptomatyczne dla tego Miasta – historyczny plac, wyznaczający początek nowego życia Łodzi – ery przemysłowej, leżał odłogiem. Okazuje się, że miasto jak było bezradne, tak jest nadal – powtarza się sytuacja, że urząd nie potrafi poradzić sobie z obecnym stanem, zatem wymyśla coś nowego.

Pomysłodawcy przedstawili kilka zalet zaproponowanego rozwiązania. Zaczę od tych moim zdaniem pozytywnych.

“Zmiana organizacji ruchu – przeniesienie ruchu samochodowego i komunikacji publicznej na północną część placu, zapewnienie ruchu uspokojonego oraz minimalizowanie części jezdnej” – taki powinien być podstawowy cel przebudowy, odzyskanie placu dla pieszych. Dyskusyjna jest likwidacja okrężnego ruchu tramwajów wokół placu, z przyczyn technicznych znajomi tramwajarze uważają utrzymanie pętli za konieczność.

“Pięciokrotne powiększenie powierzchni dostępnej dla pieszych” - jak wyżej, plac, rynek Nowego Miasta, należy się pieszym.

I to by było na tyle pozytywów.

“Pomnik Tadeusza Kościuszki zyska na reprezentacyjności. Nowe usytuowanie podkreśli najważniejszą oś miasta Łodzi – ulicę Piotrkowską [...]“- idiotyczne uzasadnienie, pomnik już teraz doskonale podkreśla oś Piotrkowskiej, a usunięcie go z osi Pomorska – Legionów likwiduje charakterystyczną dominantę:

“Zaprojektowanie nowej, eleganckiej oprawy architektonicznej dla pomnika w postaci kolumnady [...] Kolumnada jest postmodernistycznym cytatem, interpretującym kolumnę ratusza” - to chyba najgorszy element całego założenia. Lubiane przez architekta Janiaka cytowanie kolumn wykonane w innym materiale być może sprawdza się w wystroju lokalu, ale nie jako stały element historycznego placu!

“Pamięć historii zostaje zachowana w rysunku posadzki – w  projekcie podkreślona jest unikatowa geometria placu oraz wskazane centrum, co daje możliwość znalezienia się na samym środku placu.” – przestawienie pomnika psuje symetrię wyjątkowego, ośmiobocznego placu, zatem autorzy próbują to kamuflować rysunkiem w posadzce.

Mam w domu plakat z Manifestem grupy Urząd ® Miasta, wydrukowany z okazji 30-lecia odsłonięcia Pomnika Kamienicy. Współautorem Manifestu był Marek Janiak, a jego tekst zawiera m. in.:

“Nie jesteś pierwszy. Nie projektuj od nowa – kontynuuj.

Nie niszcz – wykorzystaj [...]

Działaj nie „na największe dobro”, a „na jak najmniejsze zło”.”

Jak widać, lekarz nie stosuje własnych leków. Projekt przebudowy niszczy symetrię placu i osie widokowe W-Z, podporządkowany jest wymogowi powiększenia przestrzeni do wykorzystania dla imprez masowych (choć mamy gotową na nieużywanym Rynku Starego Miasta).

Pomnik Kościuszki stanął na placu w 1930 r., a po zniszczeniu przez hitlerowców odbudowany został w 1960 r. Oryginalny Rynek Nowego Miasta pozbawiony był jakiegokolwiek pomnika. Zatem jeżeli już ruszać Kościuszkę – niezwiązanego przecież w żaden sposób z Łodzią – to albo wyprowadzić go z placu na dobre i umieścić gdzie indziej, albo zastąpić Rembielińskim.

Plac Wolności nie wymaga aż takiej rewolucji, by stał się przyjazną przestrzenią. Proponuję zostawić Kościuszkę na swoim miejscu, usunąć zajmujące dużo miejsca olbrzymie kwietniki (ewentualnie zastąpić je mniejszymi z miejscami do siedzenia i drzewami oraz jakimś oczkiem wodnym/fontanną), zlikwidować oczywiście rzekę asfaltu po południowej stronie (zastąpić odpowiednią posadzką), północną zawęzić, posadzić drzewa wzdłuż pierzei (zasłonić szklany BRE Bank!), dodać stylowe ławki, żeliwne słupki zabezpieczające przed wjazdem samochodów i inną podobną stylizowaną małą architekturę.

Nie róbmy rewolucji, naprawmy to, co mamy.

Światem rządzi PR i marketing, zatem Miastu ‘nadano’ nowe logo:

Tak jak i przy poprzednim, pierwsze wrażenie objawia się wykrzywieniem brwi połączonym z odpowiednią mimiką. Po chwili następuje chwila refleksji.

Refleksja pierwsza: logo jest mało czytelne, jak to już zauważył Jarek i inni. Umieszczone na pinie wymaga wyjątkowego skupienia, by je rozczytać, dla nieprzywyklego oka to nie lada trudność:

Refleksja druga: po zasięgnięciu języka i uzupełnieniu wiedzy o sztuce współczesnej kontekst staje się zrozumiały – logo okazuje się nawiązaniem do alfabetu modernisty Strzemińskiego. Wpisywać się to ma w ideę Łodzi jako miasta kreatywnego, bo czerpie z tradycji łódzkiej awangardy. “Tradycja awangardy” jest to swoisty oksymoron, bo przecież awangardowe, hermetyczne (i przereklamowane moim skromnym zdaniem) prace Strzemińskich z tradycją ewidentnie zrywały. Czyli można to tendencyjnie interpretować jako symboliczną kontynuację tradycji zrywania w Łodzi z jakąkolwiek tradycją. Coś jak nazwa “Nowe Centrum Miasta”, która automatycznie implikowała, że stare się znudziło. Nikt zresztą nie ukrywa, że nowe logo to “nowe otwarcie”.

Refleksja trzecia: jako znaczek graficzny sam w sobie logo jest takie jak powinno być – dizajnerskie. Będzie sympatycznie wyglądać na kubku, koszulce czy pendrivie. No i czekam na wersję dla czarnego tła.

Na otarcie łez po logu ŁESKowym (które mogło dalej pełnić rolę loga dla miasta, bez konieczności wydawania pieniędzy na nowe) nowy znak dziedziczy jego układ – i szkoda, że nie wykorzystano tego przy prezentacji nowego loga, zamiast nieszczęśliwie zjeżdżającego alpinisty można było wykorzystać motyw przekształcenia starego w nowe:

Owe kreseczki, przypominające nieco odręczną wersję pisma hebrajskiego trzeba będzie polubić i oswoić, bo od tej pory będą towarzyszyć wszelkim działaniom promocyjnym miasta. Myślę, że po początkowych dąsach w końcu zaakceptujemy je jako swoje. Ja już noszę pin w klapie (jestem łasy na gadżety).

Przez nowe logo sztuka (awangardowa) trafiła do masowego obiegu. Czy to zwiastun większego udziału łódzkiego potencjału twórczego w życiu Łodzi? Czy zutylizowane będzie wreszcie istnienie w Łodzi szkół artystycznych, aby miejska przestrzeń przestała być kształtowana przede wszystkim przez urzędników Zarządu Dróg i Transportu?

Tuż obok przebudowywanej właśnie elektrowni EC1, po drugiej stronie ulicy Targowej znajdują się dawne magazyny kolejowe, których charakterystyczny wykręcony kształt najlepiej widać z lotu ptaka:

Nie są to żadne zwykłe wiaty, z bliska prezentują ciekawą przemysłową architekturę, zarówno od strony ul. Targowej:
jak i od strony ul. Wodnej:

Wzdłuż magazynów prowadzą rampy załadunkowe, niegdyś służące obsłudze wagonów kolejowych.

Budynki te pojawiają się już na mapie Starzyńskiego z 1894r. (choć mogą być późniejszymi naniesieniami), mają więc ponad 100 lat i na pewno są starsze od zabytkowej elektrowni:

Na zdjęciu lotniczym z 1942r. widać jeszcze ślad po bocznicy kolejowej, której zawdzięczają swój kształt:

Wydawać by się mogło, że taki ciekawy kształt zabudowy poprzemysłowej pobudzi twórców projektów mającego powstać w okolicy “Nowego Centrum Łodzi” do wykorzystania oryginalnego układu budynków przy tworzeniu ciekawego miejsca tuż obok EC1. Niestety – obiektów nie ma nawet w ewidencji zabytków, mniej więcej w ich miejscu planowano lokować budynek centrum festiwalowego Camerimage. Chyba tylko drogowcy planujący nieszczęsną trasę Nowotargową zdawali się brać je pod uwagę, bo ta ma przebiegać tuż między nimi:

W obliczu upadku projektów Camerimage Łódź Center i szklanej rury oraz – miejmy nadzieję – ogólnego otrzeźwienia po nierealnych mrzonkach Nowego Centrum Łodzi warto wziąć pod lupę to, co zostawiła nam w tym miejscu historia i umiejętnie wykorzystać istniejące historyczne łódzkie ciekawostki do tworzenia nowych miejsc z zachowaniem oryginalnej tkanki, nie ograniczając się jedynie do samego EC1. To samo tyczy się innej zabudowy w tej okolicy, jak choćby kamieniczki przy Targowej 2 czy znajdującego się za nią kompleksu fabrycznego z charakterystycznym kominem o zmiennym przekroju.

Kiedy po odwołaniu Kropiwnickiego nowa władza przejmowała magistrat, zastanawiałem się co zrobi z pozostawionym przez poprzedników kukułczym jajem w postaci megalomańskich projektów związanych z Nowym Centrum Łodzi. Miasto, które nie może sobie poradzić od 40 lat z zabudowaniem pierzei ul. Zachodniej i z zadbaniem o istniejące centrum porwało się ni stąd ni zowąd na tak gigantyczne przedsięwzięcie nie mające zupełnie pokrycia w finansowaniu. Rozbudzone nadzieje na nowe szklane domy i świetlaną przyszłość oderwały się mocno od rzeczywistości i bałem się, że wśród władz nie znajdzie się nikt na tyle silny i odważny, by wyrwać łodzian z ułudy i rzeczowo pokazać, jak sprawy stoją. I tak to trwało – okres przejściowy Sadzyńskiego był tylko konserwowaniem miraży, początek prezydentury Zdanowskiej również i mimo powracających raz po raz perturbacji z Żydowiczem oraz SSS wciąż nikt nie miał jaj, żeby przebić ten balon. Nawet ja sam momentami zacząłem myśleć, że “może jakoś to będzie”. Do tego jeszcze prezydent z bezdennego worka wyciągnęła dwa stadiony, jednocześnie deklarując remonty kamienic i odnowienie Piotrkowskiej.

I nareszcie – stało się, szklana rura wypada z Wieloletniej Prognozy Finansowej, likwidowana ma być spółka Camerimage Łódź Center, a projekt “Nowe Centrum Łodzi za lata 2007-2011″ ma być poddany audytowi. To “nareszcie” to nie jest mój wyraz satysfakcji, ani tym bardziej radości – to po prostu odetchnięcie z ulgą, że wreszcie władze stanęły mocno na ziemi. Czas teraz na wypracowanie takiej formuły Nowego Centrum, która będzie rzeczywistym zszyciem miasta i nie będzie podporządkowana mrzonkom. Są dwa ważne trzony tego miejsca – dworzec kolejowy oraz będąca w zaawansowanej przebudowie historyczna elektrownia EC1. Wokół nich trzeba się skupić, a resztę dokleić w miarę potrzeb i środków – oczywiście po uprzednim stworzeniu wypracowanych z udziałem łodzian planów miejscowych.

W ubiegły weekend miałem okazję wziąć udział w dość istotnym w moim mniemaniu, jeżeli nie przełomowym, wydarzeniu. Towarzystwo Urbanistów Polskich za sprawą swoich młodych przedstawicieli wyszło do ludzi, organizując warsztaty “Zszywanie Miasta“. Kwestia jest bardzo istotna – tzw. Nowe Centrum Łodzi wokół terenów dworca Fabrycznego zostało wymyślone samo dla siebie, bez logicznego powiązania z resztą miasta, szczególnie jego starym centrum, czyli okolicami Piotrkowskiej. Weekendowe warsztaty miały na celu wypracowanie wytycznych dla grup projektowych, które do 5 grudnia muszą przygotować swoje wizje, a wybrany z nich zwycięski projekt ma być przedłożony władzom miasta jako rekomendacja – co i jak należy zrobić. Grupy projektowe mógł tworzyć każdy o odpowiednich kwalifikacjach, weryfikowanych przez organizatorów.

Obszar, którego dotyczyło to całe zamieszanie zawiera się między Piotrkowską a Kilińskiego i Tuwima a Narutowicza:

Sobotni dzień poświęcony był prelekcjom wprowadzającym w temat, z których warto wynotować kilka rzeczy:

- absolutnie miażdżąca prezentacja dyrektora Biura Rozwoju Wrocławia Tomasza Ossowicza, przedstawiająca jak to Wrocław tworzy miasto dla ludzi, zachęcając do ruchu pieszego i eliminując bariery w postaci tras przelotowych.

- skandaliczna wypowiedź Kazimierza Balda sugerująca pasaż w miejscu wyburzonej przez PGE i wciąż nie odbudowanej kamienicy przy Piotrkowskiej 58.

- arcykrótkie (jak na niego) wystąpienie Architeka Miasta Marka Janiaka z wyraźną deklaracją “Precz z modernizmem”

- dodam tu też żenująco słabą prelekcję prof. Markowskiego – dość niepokojące, bo bierze on często udział w przygotowywaniu kluczowych dokumentów dla miasta.

Wystąpień nie wysłuchał ani jeden z prezydentów (prez. Zdanowska tylko otworzyła imprezę paroma okrągłymi zdaniami), nie zauważyłem też żadnego z radnych. O tym potem.

W niedzielę, drugiego dnia od rana zaczeły się właściwe warsztaty. Wymieszano w nich członków zgłoszonych grup projektowych oraz ludzi z ulicy jak ja i stworzono z tych mieszanek zespoły, w których należało opracować wytyczne do projektów. I to uważam za rzecz przełomową – możliwość deliberowania jak równy z równym w grupie ze specjalistami oraz laikami i wypracowanie wspólnych wniosków. Dawno w tak kulturalny sposób i w takiej zgodzie nie rozmawiałem z ludźmi o mieście. W “mojej” grupie znaleźli się ludzie z Krakowa, którzy doskonale zdają sobie sprawę z unikatowości tkanki łódzkiego centrum. Znalazł się też i architekt Grzegorz Zieliński, kierownik projektu Nowe Centrum Łodzi z “EC1 – Miasto Kultury”, którego zapamiętałem w dość niekorzystnym świetle po żenujących pseudo-konsultacjach nt. NCŁ organizowanych jakieś 2 lata temu.

Zaraz na początku można było sobie zdać sprawę, że w zasadzie tych warsztatów nie da się dobrze przeprowadzić – brak było bowiem istotnych informacji dotyczących tego terenu (poza mapkami stanu własności i ochrony zabytków), a poza tym nie bardzo wiadomo, z czym ów obszar zszywać – bo nie jest jasne, co na terenie NCŁ powstanie, gdzie będą wyjścia z podziemnego dworca… Na ten temat nic pewnego nie potrafił powiedzieć nawet Zieliński z EC1! Być może więcej informacji znajdzie się w dokumentach udostępnionych tylko zespołom projektowym. Do tego wszelkie znane wizualizacje NCŁ powielają sławetny rysunek Roba Kriera, przewidujący “Wejście do miasta” od strony parku Moniuszki:

Nie dość, że wyjście jest na park Moniuszki, to jeszcze jest to “brama do NCŁ” zamiast do miasta, czyli odwrócenie się tyłem (i bokiem) do starego centrum przy Piotrkowskiej. Moim zdaniem wychodząc głównym wyjściem z podziemnej stacji powinniśmy trafiać bezpośrednio na szlak prowadzący nas w stronę Piotrkowskiej przez Traugutta, po historycznym śladzie dawnego toru kolejowego idącego niegdyś aż do Sienkiewicza (wkrótce zwizualizuję swoje wynurzenia w Sketch-Upie).

Oczywiście warsztaty dotknął też inny standardowy dla Łodzi problem – właściwie nie pojawili się na nich “zwykli” mieszkańcy rozpatrywanego obszaru. Tak to już jest, że jeżeli temat (pozornie) nie dotyczy w sposób bezpośredni jego interesu, łodzianin na spotkanie nie przyjdzie (jeżeli nawet o nim wie). Tak było na każdych warsztatach z prawdziwego zdarzenia, w których brałem udział. Powód to zapewne wypadkowa dwóch rzeczy – dziedzicznego tumiwisizmu łodzian oraz braku odpowiedniego nagłośnienia.

Wypracowane podczas warsztatów wytyczne (tu można je przeczytać) są bardzo budujące – postulują m. in. zwiększenie dobrej jakości przestrzeni publicznej, ograniczenia ruchu samochodowego i naziemnego parkowania, ochrona historycznej zabudowy i uzupełnienie wyrw nową harmonizującą ze starą. Pozostaje pytanie, czy te wytyczne oraz powstały na ich podstawie zwycięski projekt będą miały rzeczywisty wpływ na to, jaki będzie ostateczny plan dla tego miejsca.

Mam nadzieję, że TUP będzi ostro forsował te rozwiązania, bo gdyby tak przeprowadzać konsultacje w sprawach planów miejscowych dla miasta (a szykują się bardzo ważne), to jest szansa na zaplanowanie fajnego miasta przy aktywnym udziale mieszkańców. Oby współpraca władz miasta nie ograniczyła się li tylko do udostępnienia na warsztaty dużej sali obrad Rady Miejskiej.

Warto wpaść w weekend na Stary Cmentarz wrzucić trochę grosza do skarbonek i pomóc ocalić kawał historii Łodzi od zapomnienia.

Elegancka kamienica przy Piotrkowskiej 211 świętuje swoje 100 urodziny.

Zbudowany w 1911 r. budynek projektu znanego łódzkiego architekta Gustawa Landau-Gutentegera to przykład modernizmu posecesyjnego.